Słowo konflikt wywodzi się z łaciny. Według elektronicznej wersji Słownika wyrazów obcych i zwrotów obcojęzycznych Władysława Kopalińskiego czasownik "confligere" oznacza „zderzać się, walczyć” i pochodzi od „fligo, fligere, flictum” – "uderzać" oraz przedrostka „con-” , czyli „współ-”. "Conflictus" należałoby więc na polski przetłumaczyć jako "zderzenie".
Konflikt to specyficzna, dynamiczna sytuacja w relacjach międzyludzkich. Dlatego też interesują się nią przedstawiciele rozmaitych nauk społecznych: psychologowie, socjologowie, politologowie, ekonomiści, teoretycy zarządzania, prawnicy, kulturoznawcy i antropolodzy, teoretycy komunikacji, filozofowie i etycy.
Konflikt można definiować na 3 sposoby (E. Czwartosz, s. 79): skupiając się na jego przedmiocie, na jego podmiotach i ich przeżyciach wewnętrznych oraz na jego przejawach zewnętrznych - tj. zachowaniach stron i innych podmiotów zaangażowanych. W ujęciu strukturalnym, konflikt to sprzeczność celów, interesów, dążeń, czy poglądów między współzależnymi podmiotami. W ujęciu psychologicznym z kolei - specyficzne przeżycia jego uczestników (przy czym szczególne znaczenie przypisuje się zwykle ich antagonizmowi, wzajemnej nieufności, niechęci, wrogości, nienawiści). Natomiast w ujęciu behawioralnym konflikt to interakcja – a więc działania i przeciwdziałania, rywalizacja, walka bądź gra.
Termin „zderzenie” dobrze obrazuje podstawowe elementy konfliktu w sensie obiektwynym, tj. obserwowanego z zewnątrz. Dochodzi do niego mianowicie między co najmniej dwoma podmiotami, określanymi jako strony, w określonej - mniej lub bardziej metaforycznej - przestrzeni zachowań, w której krzyżują się drogi stron. Strony podążają nimi kierując się ku wyznaczonym celom (zaspokojenie potrzeb, realizacja wartości), przy czym osiągnięcie celu przez jedną ze stron zależy od zachowania drugiej (pozostałych). To właśnie zachowania może rejestrować neutralny obserwator: przynajmniej jedna ze stron musi próbować osiągnąć cel zakładając przy tym – w oparciu o mniej lub bardziej trafne przesłanki – że druga strona ustąpi z drogi. Gdy to nie nastąpi, dochodzi do kolizji, a następnie do klinczu albo eskalacji.
Termin „zderzenie” równie dobrze obrazuje konflikt w sensie subiektywnym – pozwala uwzględnić w opisie konfliktu przeżycia osób, które są weń zaangażowane: początkowe motywy, później szok i eksplozję emocji negatywnych, albo mobilizację, nadzieję i zadowolenie z wyjaśnienia wcześniejszych wątpliwości. Wszystkie zachowania stron – zarówno prowadzące do zderzenia, jak mające miejsce w jego trakcie – są rezultatem określonego stanu dynamicznie zmieniającej się świadomości i podświadomości stron. Dlatego właśnie nieporozumienia - tj. zderzenia pozbawione wprawdzie obiektywnego przedmiotu sporu, a będące rezultatem zniekształconego obrazu rzeczywistości w umyśle stron - należy uznać za odmianę konfliktów, a nie za pseudo-konflikty.
Kluczem do skutecznego radzenia sobie z konfliktami jest zrozumienie ich biologicznych i kulturowych uwarunkowań. Trzeba korzystać z rosnącej wiedzy o procesach postrzegania, komunikacji, rozumowania i wartościowania oraz o emocjach. Negatywnych skutków wielu różnych zderzeń można uniknąć, można je ograniczyć albo usuwać; stronom potrzeba jednak wiedzy w tym zakresie i wsparcia w jej wykorzystaniu.
© Andrzej Szpor
(Fragment rozprawy doktorskiej nt. ugody w prawie administracyjnym,
przygotowywanej w Zakładzie Nauki Administracji WPiA UW)
przygotowywanej w Zakładzie Nauki Administracji WPiA UW)
